De eerste veldslagen in de christelijke geschiedenis werden niet met zwaarden uitgevochten. Ze werden bevochten met syntaxis. Met theologie. Met eindeloze, uitputtende debatten in benauwde kamers in het hele Romeinse rijk.
Deze argumenten definieerden God. Zij definieerden Jezus. Ze besloten of Maria de Moeder van God was of gewoon een menselijke moeder. En zij bepaalden of je een afbeelding van een heilige mocht schilderen of dat dat afgoderij was.
Dit waren geen informele discussies. Dit waren de Eerste Zeven Oecumenische Concilies.
Gedurende een periode van ongeveer 750 jaar kwamen bisschoppen bijeen om geschillen te beslechten die vandaag de dag nog steeds door het christendom scheuren. De beslissingen die in Nicea, Constantinopel, Efeze, Chalcedon en elders werden genomen, vormden de theologische basis voor katholieken, orthodoxen en de meeste protestanten.
Hier ziet u hoe zeven bijeenkomsten het geloof van 2 miljard mensen vormden.
Wat telt eigenlijk als een oecumenisch concilie?
Het christendom begon niet als een verenigde monoliet. In de eerste eeuwen was het een losse verzameling gemeenschappen, elk geleid door een plaatselijke bisschop. Deze bisschoppen herleidden hun gezag tot de apostelen, een keten die bekend staat als apostolische successie.
Toen een theologisch meningsverschil uitmondde in een vuurstorm, stemden ze niet online. Ze riepen een oecumenisch concilie bijeen.
De term ‘oecumenisch’ betekent universeel. In tegenstelling tot een plaatselijke synode verzamelden deze concilies bisschoppen uit de hele bekende christelijke wereld. Hun beslissingen waren bedoeld om voor iedereen bindend te zijn. Als je niet was uitgenodigd, maakte je waarschijnlijk geen deel uit van de reguliere kerk.
Er waren er zeven voordat de wereld te veel veranderde om dit model te laten werken.
Een korte opmerking over de pre-game: de Raad van Jeruzalem rond 49 na Christus wordt gewoonlijk niet meegeteld in de zeven, maar hij bepaalde wel het sjabloon. Er werd besloten dat heidense christenen niet besneden hoefden te worden. Die kleine beslissing scheidde het christendom volledig van het jodendom.
Het Eerste Concilie van Nicea: Het definiëren van de Drie-eenheid
Wanneer: 325 n.Chr
Waar: Nicea (het huidige Iznik, Turkije)
Wie noemde het: Keizer Constantijn
De eerste grote crisis was het Arianisme. Arius, een priester, betoogde dat Jezus een geschapen wezen was, ondergeschikt aan God de Vader. Hij was niet volledig goddelijk. Hij was in wezen een engel van zeer hoge rang.
Constantijn haatte verdeeldheid. Hij riep de bisschoppen bijeen om dit op te lossen.
Het resultaat? De Raad verwierp Arius. Zij bevestigden dat de Zoon homoousios was – van dezelfde substantie als de Vader. Volledig goddelijk. Eeuwig.
Dit concilie produceerde de originele Credo van Nicea. Het standaardiseerde ook de datum van Pasen (een verrassend complex wiskundig probleem) en stelde disciplinaire regels voor geestelijken vast.
Als u vandaag de dag katholiek, orthodox, anglicaans, luthers, methodist, presbyteriaan of baptist bent, bent u ‘Nicea’. Je aanvaardt deze kerntheologie.
Het Eerste Concilie van Constantinopel: De Heilige Geest komt tussenbeide
Wanneer: 381 n.Chr
Waar: Constantinopel
Wie noemde het: Keizer Theodosius I
Zesenvijftig jaar later ging het debat niet meer over Jezus. Het ging over de Heilige Geest.
Sommige groepen beweerden dat de Geest een kracht was, en geen persoon. Anderen hielden nog steeds vast aan het Arianisme. Theodosius riep deze raad bijeen om de schroeven vast te draaien.
Ze breidden de geloofsbelijdenis van Nicea uit. De nieuwe versie, de Niceno-Constantinopolitan Creed, bevestigde expliciet de goddelijkheid van de Heilige Geest en plaatste de Geest naast de Vader en de Zoon.
Dit is de geloofsbelijdenis die tegenwoordig in de meeste kerken wordt uitgesproken. Het verstevigde de trinitarische structuur: drie personen, één God.
Het Concilie van Efeze: Is Maria de moeder van God?
Wanneer: 431 n.Chr
Waar: Efeze (het huidige Turkije)
Wie noemde het: Keizer Theodosius II
Het derde concilie behandelde een vraag die eenvoudig klinkt maar theologisch dynamiet is: hoe noem je Maria?
Nestorius, de patriarch van Constantinopel, maakte bezwaar tegen de titel Theotokos, wat ‘Goddrager’ of ‘Moeder van God’ betekent. Hij gaf de voorkeur aan Christotokos, ‘Christusdrager’. Waarom? Hij vond dat de roeping van Maria de Moeder van God haar menselijke rol verwarde met de goddelijke natuur van Jezus. Hij zag de menselijke en goddelijke natuur van Christus als afzonderlijke entiteiten die losjes met elkaar verbonden waren.
Het Concilie van Efeze veroordeelde Nestorius.
Zij oordeelden dat Jezus één verenigde persoon was, volledig menselijk en volledig goddelijk. Daarom baarde Maria de persoon die God is. Ze wordt terecht Theotokos genoemd.
Het onbedoelde gevolg: De Kerk van het Oosten, vaak geassocieerd met het Nestorianisme, splitste zich af van de keizerlijke kerk. Deze christenen floreerden buiten het rijk en verspreidden zich naar Perzië, India, China en Centraal-Azië. Ze blijven vandaag de dag verschillend.
Het Concilie van Chalcedon: twee naturen, één persoon
Wanneer: 451 n.Chr
Waar: Chalcedon (nabij het moderne Istanbul)
Wie noemde het: Keizer Marcianus
Efeze maakte geen einde aan de verwarring. Als Jezus niet twee afzonderlijke personen was, hoe konden het goddelijke en het menselijke dan naast elkaar bestaan? Heeft het goddelijke de mens ingeslikt?
Chalcedon antwoordde hierop. Zij verklaarden dat Christus bestaat in twee naturen, goddelijk en menselijk, “zonder verwarring, verandering, verdeeldheid of afgescheidenheid.”
Het is een koorddansen. Hij is niet twee mensen. Maar hij is ook geen gemengde hybride.
De splitsing: Deze definitie vervreemdde de Oosters-orthodoxe kerken (Koptisch, Armeens, Syrisch, Ethiopisch, Eritrees). Ze verwierpen de bewoordingen van Chalcedon, omdat ze het gevoel hadden dat deze in de richting van het Nestorianisme afdreven. Dit is het Oosterse Schisma, dat nog steeds bestaat.
Het Tweede Concilie van Constantinopel: de drie hoofdstukken
Wanneer: 553 n.Chr
Waar: Constantinopel
Wie noemde het: Keizer Justinianus I
Justinianus wilde het oosterse schisma herstellen. Hij hoopte door het veroordelen van drie specifieke theologische geschriften – de ‘Drie Hoofdstukken’ – die verband houden met Nestoriaanse theologen, de anti-Chalcedoniërs terug naar de kudde te kunnen lokken.
Dat deed hij niet.
Het concilie bevestigde Chalcedon opnieuw en probeerde duidelijk te maken dat Chalcedon Nestorius niet steunde. Het Westen (Rome) was ongelukkig en zag het als een terugweg. Het Oosten bleef verdeeld. De diplomatieke inspanningen van Justinianus mislukten.
Het Derde Concilie van Constantinopel: twee testamenten
Wanneer: 680–681 n.Chr
Waar: Constantinopel
Wie noemde het: Keizer Constantijn IV
Het debat verschoof naar wil. Had Christus één wil of twee?
Het monothelitisme betoogde dat Christus, omdat hij één persoon had, slechts één wil moest hebben: een goddelijke wil die zijn menselijke natuur te boven ging. Dit was grotendeels een politiek compromis om te proberen het rijk bij elkaar te houden in tijden van crisis.
De Raad zei nee. Jezus heeft twee willen, een goddelijke en een menselijke. Ze komen overeen met zijn twee naturen. Zijn menselijke wil onderwierp zich vrijelijk aan het goddelijke, maar was nog steeds volledig menselijk.
Controverse: Het concilie veroordeelde Paus Honorius I voor zijn steun aan het monothelitisme. Dit werd later een nachtmerrie voor de katholieke theologie met betrekking tot de pauselijke onfeilbaarheid. Hoe kan de paus onfeilbaar zijn als hij als ketter werd veroordeeld?
Het Tweede Concilie van Nicea: de iconen
Wanneer: 787 n.Chr
Waar: Nicea
Wie noemde het: Keizerin Irene (regentes)
De finale van de zeven ging over Beeldenstorm. Moeten christenen afbeeldingen gebruiken in de eredienst?
Byzantijnse keizers en militaire leiders hadden betoogd dat iconen afgoderij waren. Ze hebben ze vernietigd.
De Raad herstelde de iconen. Ze maakten een cruciaal onderscheid: er wordt verering (eer) aan het beeld gegeven; aanbidding (latria) wordt alleen aan God gegeven. Omdat Christus zichtbaar menselijk vlees is geworden, kan hij worden afgebeeld. Het ontkennen van het icoon betekent het ontkennen van de incarnatie.
Deze beslissing staat vandaag de dag centraal in de oosters-orthodoxe eredienst. Katholieken accepteerden het ook. Maar eeuwen later zouden veel protestanten het tijdens de Reformatie opnieuw verwerpen.
Waarom slechts zeven? Het einde van een tijdperk
Waarom dan geen Achtste Raad? Waarom stopte het patroon?
Het was geen gebrek aan meningsverschillen. Het was een ineenstorting van de structuur.
De eerste zeven raden werkten vanwege het Romeinse (en later Byzantijnse) rijk. De keizer kon bisschoppen oproepen. Hij zorgde voor veiligheid. Hij dwong de resultaten af. Staat en kerk waren met elkaar verweven.
Toen viel de wereld uit elkaar.
- Politieke fragmentatie: Het West-Romeinse rijk viel. Het Byzantijnse rijk verzwakte. Geen enkele heerser kon het bevel voeren over bisschoppen uit de hele christelijke wereld.
- De splitsingen: Efeze en Chalcedon hadden de kerk al gebroken. In 787 betekende ‘universeel’ niet iedereen. Het betekende degenen die nog onder Byzantijnse of Latijnse invloed stonden.
- Islamitische expansie: De opkomst van de islam veranderde de kaart. Alexandrië, Antiochië en Jeruzalem – de oude zetels van bisschoppen – kwamen onder islamitische heerschappij. De geografie van het christendom verschoof naar het noorden en het westen.
- Het Grote Schisma: In 1054 was de kloof tussen de Griekssprekende Orthodoxie en het Latijnsprekende Katholicisme onoverbrugbaar. Ze erkenden elkaars autoriteit niet meer.
Na 787 hield de Katholieke Kerk meer concilies die zij ‘oecumenisch’ noemden (zoals Trente, Vaticanum I, Vaticanum II), in totaal veertien extra. De orthodoxen erkennen ze niet als universeel.
De Raad die de Bijbel schreef
Er was nog een ander concilie dat er enorm toe deed, ook al was het niet ‘oecumenisch’.
Het Raad van Hippo in 393 na Christus, in Noord-Afrika.
Het was niet universeel, maar het deed iets enorms: het vermeldde de boeken van de Bijbel.
In die tijd circuleerden er veel teksten: apocriefen, gnostische evangeliën, brieven. Welke waren Bijbels? Hippo (en het latere Concilie van Carthago in 397) stelden de canon voor de westerse kerk vast. Het baseerde zich op teksten die al in gebruik waren en verband hielden met de apostelen.
Deze lijst werd de basis voor het protestantse en katholieke oude en nieuwe testament (hoewel ze op enkele deuterocanonieke boeken van mening verschillen).
De erfenis van zeven
Deze zeven raden stelden de spelregels vast.
Ze creëerden het idee dat de doctrine wordt bepaald door collectief leiderschap, en niet slechts door één bisschop of één keizer. Zij definieerden de Drie-eenheid, de persoon van Christus en de aard van de Kerk.
Maar ze creëerden ook de breuken die we vandaag de dag zien. De Oosters-Orthodoxen, de Oosters-Orthodoxen, de Katholieken en de verschillende Protestantse denominaties herleiden allemaal hun afstamming naar deze zeven momenten van beslissing en verdeeldheid.
De argumenten stopten niet. Ze zijn net verhuisd naar nieuwe locaties.
Wat gebeurt er als het rijk valt? Als er geen keizer is die de bisschoppen in een kamer dwingt?
De geschiedenis leert dat we nog steeds ruzie maken. Wij komen nog steeds bijeen. We noemen de bijeenkomsten nu gewoon andere dingen.
